جنگ آب در ایران| توهم یا واقعیت؟[ راه حل بحران آب در ایران و جهان]

زمانی که کارشناسان محیط زیست از جنگ آب حرف می‌زدند، بسیاری از افراد این موضوع را یک پیش‌بینی دور از ذهن می‌دانستند. اما امروز، تصاویر بسترهای خشکیده دریاچه ارومیه، اعتراضات مردمی در استان‌های مرکزی و سدهایی که به زیر 10 در صد ظرفیت رسیده‌اند، ثابت می‌کنند که این جنگ خاموش، مدت‌هاست که آغاز شده است. ایران کشوری است که روی یکی از خشک‌ترین کمربندهای اقلیمی جهان قرار دارد؛ با این حال سال‌ها مدیریت غلط، کشاورزی فشرده و ساخت‌وسازهای بی‌رویه باعث شده ذخایر آبی به شدت تحلیل برود. 

بحران آب در ایران به زبان آمار؛ اعداد نگران‌کننده‌ای که باید بدانید

اگر بخواهیم جنگ آب در ایران را در قالب اعداد بررسی کنیم، بدون شک تصویر نگران‌کننده‌ای پیش‌رو خواهیم داشت:

• میانگین بارش سالانه ایران حدود ۲۴۰ میلی‌متر است که تنها یک ‌سوم میانگین جهانی محسوب می‌شود و کشور را در زمره مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان قرار می‌دهد.
• شاخص برداشت آب در کشور به بیش از ۹۰ درصد ظرفیت تجدیدپذیر رسیده و در برخی استان‌های مرکزی مثل کرمان، این رقم از مرز ۹۳ درصد عبور کرده است؛ یعنی بیش از آن چه طبیعت می‌تواند جبران کند، برداشت می‌شود.
• سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های کشاورزی مهم به طور متوسط سالانه حدود ۵۱ سانتی‌متر افت می‌کند؛ روندی که در صورت ادامه، بسیاری از دشت‌های حاصلخیز کشور را به بیابان تبدیل خواهد کرد.
• از ۶۰۹ آبخوان اصلی کشور، بیش از ۳۰۰ آبخوان در شرایط بحرانی قرار دارند و حدود ۳۴۷ محدوده به عنوان ممنوعه یا بحرانی اعلام شده‌اند.
• کاهش بارش در سال‌های اخیر به ۴۰ تا ۴۱ درصد نسبت به میانگین بلندمدت رسیده و ششمین سال متوالی خشکسالی در راه است.

گسترش دامنه به جهان و خاورمیانه؛ ایران در مرکز جنگ آب خاورمیانه

بحران آب فقط گریبان‌گیر ایران نیست. خاورمیانه به عنوان خشک‌ترین منطقه مسکونی در جهان، به کانون داغ تنش‌های آبی تبدیل شده است. به عنوان مثال، عراق از کاهش شدید دبی رودخانه‌های دجله و فرات رنج می‌برد. از طرف دیگر، سوریه، اردن و یمن با کمبود بحرانی آب آشامیدنی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. همچنین، ترکیه با ساخت سدهای متعدد بر سر رودخانه‌های مشترک مرزی، به یکی از محورهای اختلاف آبی منطقه تبدیل شده است. 

در این بین، ایران به علت موقعیت جغرافیایی خاص، تنش‌های مرزی بر سر هیرمند با افغانستان . وابستگی شدید بخش کشاورزی به آب‌های زیرزمینی، در مرکز طوفان قرار دارد! سازمان‌های بین‌المللی هشدار داده‌اند که اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال 1420 برخی مناطق ایران برای سکونت انسانی دیگر پایدار نخواهند بود. 

چرا بحران آب ایران تا اینجا پیش رفت؟

بحران آبی که در حال حاضر با آن روبه‌رو هستیم، نتیجه تجمع چندین دهه تصمیم‌گیری نادرست، غفلت سیاسی و همچنین فشار محیط زیستی است. برای درک درست این بحران، باید ریشه‌های آن را مورد بررسی قرار دهیم:

1. الگوی نادرست کشاورزی و مصرف بی‌رویه آب

بخش کشاورزی ایران به تنهایی مسئول مصرف بیش از 92 درصد از کل منابع آب شیرین است. کشاورزان کشورهای پیشرفته از روش‌های آبیاری قطره‌ای و هوشمند بهره می‌برند، در حالی که بخش بزرگی از اراضی کشور ایران هنوز با استفاده از روش‌های سنتی و کم‌بازده آبیاری می‌شوند و به همین دلیل تا 60 درصد از آب هدر می‌رود. کشت محصولانی نظیر برنج و  هندوانه در مناطق کم آب، مثالی از سوءمدیریت آشکار محسوب می‌شود.

1. برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی

در دهه‌های اخیر حفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق بدون مجوز به یک بحران موازی تبدیل شده است؛ صدها هزار چاه غیر مجاز در سراسر کشور، آب‌های زیرزمینی را با سرعتی بسیار بیشتر از ظرفیت تجدید طبیعی آن‌ها تخلیه می‌کنند. این روند باعث فرونشست زمین در اکثر دشت‌های کشاورزی در تهران و اصفهان شده است. 

1. مدیریت ناکارآمد سدها و زیرساخت‌های آبی

از آن جایی که ایران صدها سد بزرگ و کوچک دارد، می‌تواند زیرساخت خوبی در حوزه مدیریت آب داشته باشد؛ اما واقعیت متفاوت است! بسیاری از این سدها بدون مطالعات کافی اقلیم‌شناسی احداث شده‌اند و شبکه‌های انتقال آب نیز فرسوده و دچار نشتی هستند. سدهایی که امروزه به زیر 10 درصد ظرفیت رسیده‌اند، نمادی از این ناکارآمدی مدیریتی محسوب می‌شوند.

1. تغییرات اقلیمی و کاهش بارش

میانگین دمای کشور در ۵۰ سال گذشته بین ۱.۵ تا ۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. این گرمایش با کاهش بارش‌های فصلی و تبخیر بیشتر همراه بوده و باعث شده تا دوره‌های خشکسالی طولانی‌تر و شدیدتر شوند. 

1. رشد جمعیت و افزایش تقاضای شهری

جمعیت ایران از حدود 35 میلیون نفر در سال 1357 به بیش از 85 میلیون نفر امروز رسیده است. این رشد جمعیت به همراه گسترش شهرنشینی و افزایش سطح مصرف خانوارها، فشار زیادی بر منابع آبی وارد می‌کند؛ در حالی که ظرفیت تأمین آب متناسب با این رشد توسعه پیدا نکرده است. 

مخازن پلی اتیلن؛ راه‌حل هوشمند بحران آب در خانه، کشاورزی و صنعت

برای مقابله با این بحران پیچیده نمی‌توان منتظر اقدامات کلان دولتی ماند. یکی از راهکارهای عملی و کم‌هزینه در این زمینه، ذخیره‌سازی هوشمند آب است و در این حوزه، مخازن پلی اتیلن یک گزینه قابل اطمینان محسوب می‌شوند. این مخازن از جنس پلی اتیلن بهداشتی تولید می‌شوند و مورد تأیید وزارت بهداشت برای ذخیره آب آشامیدنی هستند. از جمله مهم‌ترین مزایای این مخازن می‌توانیم به موارد زیر اشاره داشته باشیم:

• سبکی و حمل‌ونقل آسان در مقایسه با مخازن فلزی و بتنی
• مقاومت در برابر زنگ‌زدگی و خوردگی بر خلاف مخازن فولادی
• عمر طولانی؛ معمولاً بیش از ۲۰ سال با نگهداری مناسب
• در اندازه‌های متنوع از مخزن 300 لیتری افقی تا چند هزار لیتر برای کاربردهای مختلف
• قیمت مناسب و هزینه نگهداری پایین

از این مخازن می‌توان در خانه، کشاورزی و در صنعت بهره برد. در شرایطی که قطعی آب شهری در بسیاری از محلات تبدیل به یک واقعیت روزمره شده، داشتن یک منبع آب پلی اتیلن برای ذخیره آب شرب و مصارف بهداشتی می‌تواند امنیت خانواده را در برابر بحران‌های موقت تضمین نماید. همچنین، کشاورزانی که از این مخازن برای ذخیره آب و تنظیم زمان آبیاری بهره می‌برند، می‌توانند از روش‌های آبیاری قطره‌ای استفاده کنند و 40 الی 50 درصد در مصرف آب صرفه‌جویی نمایند. افزون بر این، واحدهای صنعتی و تولیدی نیز می‌توانند با ذخیره‌سازی استراتژیک آب، نوسانات شبکه آب‌رسانی را مدیریت نموده و بهره‌وری خود را حفظ نمایند. 

در پایان باید گفت که بحران آب در ایران نه یک هشدار برای آینده، بلکه واقعیتی برای امروز است که همواره عمیق‌تر نیز می‌شود. مقابله با این بحران به اقدام همزمان در سطح کلان و خرد بستگی دارد. ذخیره‌سازی هوشمند آب با استفاده از ابزارهایی نظیر مخازن پلی اتین یکی از راهکارهای عملی برای مقابله با جنگ آب در ایران به شمار می‌آید