به گزارش پارس، « به نظر می رسد ماه عسل طولانی مصر و حکومت خودگردان فلسطین به پایان راه رسیده باشد. » این اولین جمله ی گزارشی است که چندی پیش، روزنامه ی الأهرام، در تبیین تلاش فتح برای جایگزین کردنِ ترکیه به جای مصر در پرونده ی آشتی ملی منتشر کرد. دلیل عمده ی مطرح شده برای اتخاذ چنین رویکردی از سوی حکومت خودگردان، بنا بر گزارش الأهرام، نزدیک بودن رهبریِ جدید مصر به حماس و عدم بی طرفیِ آن در مذاکرات آشتی ملی است. این گزارش پس از سفر عباس به آنکارا منتشر شد؛ سفری که الأهرام مهم ترین هدف آن را اطلاع رسانی به رهبران ترکیه مبنی بر اینکه حکومت خودگردان دیگر مخالفتی با رسیدگیِ ترکیه به پرونده ی آشتی ملی (همراه با مصر یا به تنهایی) ندارد، عنوان کرد.

گزارش الأهرام را البته رام الله به سرعت رد و بر بی بدیل بودن نقش مصر در پرونده ی آشتی ملی تأکید کرد. اما این واکنش حکومت خودگردان بیشتر بر مبنایِ تعارف های سیاسی قابل توجیه است. در دو سال اخیر، اخبار و گزارش هایی در مورد فشارهای اعمال شده از درون فتح و حکومت خودگردان بر محمود عباس برای گذار از نقش مصر در پرونده ی آشتی ملی به اردن، ترکیه یا قطر منتشر شده است.

طبق گزارش ها، مسئله ی اعطای نقش به آنکارا، در سفر اخیر محمود عباس نیز مطرح شده است؛ اما آیا این به معنای گذار از نقش مصر و روی گردانیِ کامل رام الله از قاهره است یا آنکه محمود عباس جویای وارد کردنِ طرفی دیگر در راستای بازگردانیِ تحرک به فرآیند مصالحه است؟ در راستای تبیین رویکرد نوین رام الله باید نقش تاریخی و اثرگذار مصر را مد نظر قرار دهیم؛ نقشی که در ردِ گزارش الأهرام از سوی دیاب اللوح، عضو شورای رهبری فتح، به عنوان نقشی جایگزین ناپذیر مطرح شد که هر نقش و تلاش نوینی، تنها در کنار آن قابل تصور است.

مصر از اولین جنگ فلسطین، همواره بازیگر عربی اصلی در مسئله ی فلسطین بوده است. هنگامی که مصر دشمن اسرائیل به شمار می رفت و استراتژیِ کلان خود را تقابل با این رژیم قرار داده بود، فلسطینی ها و کشورهای عربی نیز همین استراتژی را دنبال می کردند. هنگامی که مصر با اسرائیل می جنگید، تمامیِ عرب ها همراهی می کردند. حتی آغاز و تداوم فعالیتِ سازمان آزادی بخش فلسطین نیز تنها با همراهی و پشتیبانیِ مصر امکان یافت.

هنگامی که مصر وارد صلحی جداگانه با اسرائیل شد، سامانه ی متمرکز عربی بر محور مسئله ی فلسطین متلاشی شد و به جای مرکزیتِ فلسطین، مراکز تنش و کنش متعددی را شامل شد. در نتیجه ی صلح جداگانه ی مصر، فلسطینی ها و عرب ها امید و انگیزه ی خود برای مبارزه در راستای آزادسازی را از دست دادند و این مقوله ی اسرائیلی رواج یافت که « بدون مصر عرب ها با اسرائیل نخواهند جنگید. » اگرچه بعدها با تأسیس حماس و حزب الله و به ویژه جنگ­ های ۳۳ و ۲۲ و ۸ روزه، این مقوله صحت خود را از دست داد؛ اما نباید فراموش کرد که دولت های عرب از هنگام صلح جداگانه ی مصر، وارد جنگی متعارف با اسرائیل نشدند.

در دوره ی مبارک نیز نقش مصر در مسئله ی فلسطین تداوم یافت. اگرچه کنشگران غیردولتی دیگری همچون حماس و حزب الله بازیگرانی نوین بودند که خارج از استراتژیِ مصری عمل می کردند، اما دولت های عرب همچنان نقش برتر مصر را در مسئله ی فلسطین می پذیرفتند. مصر به تدریج پس از اوسلو به اصلی ترین میانجیگرِ میان رام الله و اسرائیل تبدیل شد و پس از آغاز دودستگیِ فلسطینی در ۲۰۰۷ نیز میانجیگر اصلی در فرآیند آشتی ملی بود. مهم ترین طرح ها و عملی ترین ابتکارها در راستای آشتی ملی در قاهره مطرح و پیگیری می شد و فتح، به دلیل همسانیِ رویکرد سیاسی و نزدیکی نگرش با قاهره و از سویی دیگر، حماس به دلیل در حصر بودن میان اسرائیل و مصر و توانمندیِ قاهره در اعمال فشار سیاسی و اقتصادی بر غزه، هر دو، نقش برتر قاهره را می پذیرفتند. سرنگونیِ مبارک اما همه ی این معادلات را تغییر داد.

سرنگونیِ مبارک و به ویژه انتخاب یک رئیس جمهور اخوانی، معادلات منطقه ای و از جمله فلسطینی را متحول کرد. در نتیجه ی این تحول، اولویت های مصر در مورد فلسطین و نیز سایر پرونده های منطقه تغییراتی تدریجی به خود دید. مصر که تا سرنگونیِ مبارک به فتح نزدیک تر بود و بزرگ ترین حامی منطقه ای آن به شمار می رفت، با روی کار آمدنِ محمد مرسی، بیش از فتح به حماس نزدیک شد و به نقطه ی اتکای منطقه ای این جنبش تبدیل گردید. این تغییر که به صورتی تدریجی و پس از انتخابات ریاستیِ مصر آغاز شد، همچنان در حال پیشرفت است. در نتیجه، بر خلاف گذشته، نه تنها گفتمان رام الله دیگر گفتمانِ مورد حمایت مصر نیست، بلکه این کشور به حمایت از گفتمان رقیب دست می زند؛ امری که در دوره ی مبارک غیرقابل تصور بود.

نکته ی دیگر این است که به رغم تأکید قاهره بر تداوم کنش در مسئله ی فلسطین، دو سال گذشته، به وضوح نشان داد دشواری های سیاسی و اقتصادی داخلی مصر مانع عمده ای بر سر راه ایفای نقش فعالانه ای از سوی این کشور در فرآیند آشتی ملی یا مذاکرات اسرائیلی فلسطینی است. در نتیجه، به رغم تحولی که در رویکردِ قاهره در رابطه با فتح و حماس رخ داده است، مسئله ی مهم تر آن است که مصر اساساً توانایی بازیابیِ نقش پیشین خود را ندارد؛ امری که مانع پیاده کردنِ سیاست های رهبران جدید این کشور در فلسطین می شود. همین ناتوانی و بی میلی به ایفای نقش در پرتو دشواری های داخلی، یکی از عوامل مطرح شدنِ جایگزینی کشوری دیگر به جای مصر در فرآیند آشتی ملی است.

در نتیجه ی دو تحول فوق، تغییرات شکلی و ماهوی محسوسی در رویکرد مصر در قبال تحولات فلسطین بروز کرد. عمده ی تحولات صورت گرفته را می توان در سه مورد زیر خلاصه کرد:

خروج حماس از انزوا: انزوای حماس نتیجه ی همراهیِ مصر و کشورهای موسوم به محور اعتدال عربی با اسرائیل و غرب بود. سقوط مبارک شکاف آشکاری در ائتلاف نانوشته ای که علیه حماس شکل گرفته بود به وجود آورد. در نتیجه ی شکاف یادشده، به تدریج دروازه های کشورهای عربی به روی رهبری (داخلی و خارجی) حماس گشوده شد و دیدار رهبران و رؤسای عرب و مسلمان از غزه به تدریج از سر گرفته شد. در این زمینه، در حالی که در جنگ ۲۲روزه در سال ۲۰۰۸، به نوعی توطئه ی سیستم رسمی عربی علیه حماس و غزه محسوس بود، در جنگ ۸روزه در سال ۲۰۱۲ دولت های عرب نه تنها اسرائیل را محکوم کردند، بلکه وزرای خارجه ی عرب به صورت دسته ­ جمعی دیداری از غزه به عمل آوردند.

موازنه سازی میان غزه و رام الله: در معادلات داخلی فلسطین، همواره کفه ی ترازو به سود کرانه ی باختری و حکومت خودگردان بود. حمایت های گسترده ی مصر و متحدان منطقه ای آن از حکومت خودگردان و در مقابل، منزوی کردن حماس و غزه به این وضعیت کمک می کرد. اما در دوره ی جدید، با تقویت جایگاه منطقه ای و داخلی حماس، به تدریج نوعی موازنه ی سیاسی میان حماس و فتح و به تبع آن، میان باریکه ی غزه و کرانه ی باختری بروز کرد که در گفت وگوهای مربوط به آشتی ملی فلسطین در دو سال گذشته آشکار بود. این موازنه نتیجه ی تغییر در معادلات منطقه ای پس از سرنگونی مبارک است.

انزوای تدریجی فتح: با خروج حماس از انزوا و به ویژه ظهور صف بندی های نوین منطقه ای که طبعاً به موازنه های داخلی فلسطین تسری یافته و می یابد، فتح به نحوی تدریجی، حداقل در قیاس با گذشته، منزوی شده و می شود. ظهور محور منطقه ای اخوان به رهبری مصر، کمک فراوانی به تقویت جایگاه و گفتمان حماس کرده و به همان نسبت، فتح و گفتمان سیاسی آن را به حاشیه رانده است. انزوای فتح در مذاکرات منتهی به آتش بس جنگ ۸روزه کاملاً آشکار بود. این امر همچنین در مطرح شدنِ مجددِ طرح کنفدراسیون فلسطینی اردنی در یک سال گذشته نقش مستقیمی داشته است؛ به نحوی که رژیم هاشمی اردن و حکومت خودگردان، هر دو از گفتمان منطقه ای و داخلی اخوان المسلمین بیمناک هستند و تشریک مساعی در برابر این محور نوظهور را دنبال می کنند.

اگرچه محور اخوانیِ یادشده شامل مصر و ترکیه به عنوان دو رژیم برآمده از جریان اخوان المسلمین می شود، اما در معادلات درون محوری، مصر و ترکیه دو رقیب به شمار می روند که هر دو جویای رهبریِ جریان اخوانی هستند و اگرچه مصر به عنوان کشوری عربی و مرکز اصلی جریان اخوان، در این زمینه، پتانسیل بیشتری نسبت به ترکیه دارد؛ اما دشواری های داخلی پس از مبارک از توانمندی های بالقوه ی آن می کاهد. در مورد فلسطین، به ویژه شائبه ی جانب داریِ ترکیه از حماس، فرصت های آنکارا را دوچندان می کند.

در چنین فضایی، محمود عباس دیداری از آنکارا به عمل آورد. این دیدار حتی در صورت مطرح نشدنِ ورود ترکیه به پرونده ی آشتی ملی می توانست سوءظن هایی در قاهره برانگیزد. این سوءظن ها پس از دیدار یادشده از سوی الأهرام بیان شد. مصر که تا پیش از سرنگونی مبارک می توانست نقش برتر خود را بر حماس تحمیل کند و از وضعیتِ جغرافیایی غزه و تنگناهای سیاسی و اقتصادیِ این جنبش برای فشار بر آن و تحمیل نقش خود بهره می گرفت، در دوره ی جدید، از چنان قدرتی در برابر حکومت خودگردان برخوردار نیست. در صورتی که گزارش الأهرام را واقعی بدانیم، تحولاتی را که از گذارِ فتح از نقش مصر به عنوان میانجیگر آشتی ملی ناشی می شد می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

- نخست آنکه چنین تحولی به معنای قطع امید رام الله از مصر بود. این مسئله از آن جهت حائز اهمیت است که تسرّیِ تنش ها و صف بندی­ های نوین منطقه ای به درون سرزمین های فلسطینی را آشکارا مطرح می ساخت و احتمالاً گرایش مصر به حماس را که تا کنون به صورتی غیرعلنی و چه بسا بنا بر ماهیتِ اخوان و ناآگاهانه دنبال شده بود تشدید می کرد. چنین تحولی حداقل در شرایط فعلی که حکومت خودگردان دچار دشواری ها و ضعف داخلی و منطقه ای شده است، به سود رام الله نخواهد بود.

- دوم آنکه چنین تحولی به تقویت هر چه بیشتر حماس در برابر فتح خواهد انجامید. روی دیگرِ نکته ی فوق آن است که مصر بر دامنه ی کمک های سیاسی، تبلیغاتی و اقتصادیِ خود به حماس خواهد افزود. این امر اگرچه در کوتاه مدت ممکن است محدود و کنترل شده ادامه یابد، اما به تدریج پتانسیل حرکت به سمت رویاروییِ فراگیر را خواهد داشت. در این صورت، احتمال و امکان قدرت گیری حماس در سراسر سرزمین های فلسطینی دوچندان می شود. هم اکنون نیز گزارش هایی در مورد سرمایه گذاری و کمک قطر و مجموعه ی محور اخوانی برای احیای هسته های حماس در کرانه ی باختری منتشر شده است.

- سوم آنکه شورای همکاری (به استثنای قطر که اکنون نیز درگیر مسائل فلسطین شده است) با قدرت وارد عمل می شود و به حمایت از حکومت خودگردان خواهد پرداخت. این گزینه البته چه بسا از نظر اقتصادی و تبلیغاتی، برای محمود عباس جذاب باشد، اما پیامدهایی سیاسی در بر دارد که بعید است مورد تأیید فتح باشد. مهم ترین پیامد سیاسی چنین تحولی، خروج مجدد قدرت تصمیم گیری از دستان فلسطینی هاست. رقابت های منطقه ای تا سال ۱۹۷۴ سازمان آزادی بخش فلسطین را به صورت بازیگری تابع درآورده بود. پس از دو دهه تلاشِ یاسر عرفات و همراهانش، فلسطینی ها در نهایت توانستند به استقلالی در تصمیم گیری برسند و اگرچه پیشنهادهای کشورهای بزرگ عرب را مورد توجه قرار می دادند، تصمیمات نهایی در مسائلِ حساس را خود اتخاذ می کردند. ورود صف بندی های گسترده ی منطقه ای به شکاف ها و تنش های فلسطینی، به معنای از دست رفتنِ استقلال سیاسیِ حکومت خودگردان خواهد بود.

- چهارم آنکه در نتیجه ی تحول فوق، آشتی ملی بیش از پیش دور از دسترس خواهد بود. فلسطینی ها تا کنون به دلیل اختلافات داخلی که البته با دخالت های خارجی تقویت می شد نتوانسته اند آشتی ملی را تحقق بخشند. طبعاً ورود بازیگران و مؤلفه های منطقه ای به این اختلافات پیامدی جز تشدید تنش ها و کاهش احتمال تحقق آشتی ملی را در پی نخواهد داشت.

مجموع عوامل فوق، که نتایج احتمالی تلاش حکومت خودگردان برای جایگزینی ترکیه به جای مصر در فرآیند آشتی ملی است، نمی تواند به تحقق آشتی ملی کمک چندانی کند. نباید فراموش کرد که طبق گزارش ها، هدفِ حکومت خودگردان از وارد کردنِ آنکارا به مسئله ی فلسطین، کمک به فرآیند آشتی ملی است. به علاوه گزینش ترکیه بدان دلیل صورت گرفت که روابط ویژه ی آن با حماس، مانع مخالفت این جنبش با ورود آنکارا به پرونده ی آشتی ملی می شود. بنابراین بعید به نظر می رسد که حکومت خودگردان جویای بازیگریِ ترکیه به جای مصر در تحولات داخلی فلسطین باشد.

محتمل ترین گزینه و بهترین تفسیر برای گزارش های منتشرشده آن است که محمود عباس در تلاش است با وارد کردنِ ترکیه به تحولات فلسطین، به نوعی موازنه ی متزلزل داخلی را، که جانب داریِ اخوان مصر از حماس آن را بر هم زده است، احیا کند. این موازنه پیش تر مبنای مذاکرات آشتی ملی بود و به رغم تحت فشار بودنِ حماس در دوره ی مبارک، فشارهای قاهره مانع روی گردانیِ این جنبش از تلاش های مصری می شد. اما امروزه نه فتح توانایی رویارویی با نقش متحول مصر را دارد و نه مصر توان اعمال قدرتی تحمیلی را بر فتح دارد که پیش تر بر حماس اعمال می کرد.

منبع: برهان