مهدی بوشهریان نوشت: در تاریخ اسلام سنت مقتل‌نویسی، یعنی گزارش حوادث و وقایعی که به مرگ و کشته شدن یک شخص یا گروه و چگونگی کشته شدن آن‌ها منجر شده است، جایگاه گسترده‌ای دارد و از موضوعاتی است که بیشترین توجه تاریخ‌نگاران و محدثان را به خود جلب کرده است. بیشتر مقاتلی که درباره امام حسین(ع) نوشته‌شده‌اند، امروزه در دسترس نیستند؛این کتاب‌ها مفقود شده‌اند. در این نوشتار درباره مقاتل امام حسین(ع)، به مقاتلی اشاره می‌شود که امروزه در دست‌اند.

۱. مقتل « ابی‌مخنف»

 در اینکه نخستین مقتل حسینی، یعنی نخستین گزارش جامع از زمینه‌ها و نفس حادثه کربلا، از آن ابومخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف ازدی غامدی (م۱۵۷ ه.ق) است، تقریباً اختلافی میان رجال نویسان به چشم نمی‌خورد؛ هرچند برخی، از ابوالقاسم اصبغ بن نباته تمیمی نام برده‌اند که از ویژگان و یاران امیرمومنان (ع) بوده و پس از عمری دراز در حوالی سال ۱۰۰ه.ق وفات کرده است .هرچند از مقتل ابی‌مخنف نیز جز در تاریخ الامم و الملوک محمدبن جریر طبری (م۳۱۰ه.ق) یعنی بزرگ‌ترین مورخ ایرانی تاریخ اسلام، نمی‌توان نشانی یافت. طبری در مجموع در جلد پنجم تاریخ خویش ۱۲۵ روایت درباره تاریخ کربلا گزارش کرده که از این تعداد، ۱۰۰ روایت را مستقیم و البته باواسطه‌هایی از ابی‌مخنف نقل کرده است. مقتل «ابی مخنف» تنها مقتل «شیعی» و بسیار دقیق موجود است.

۲. مقاتل الطالبیین

 نویسنده کتاب، ابوالفرج در سال ۲۸۴ هـ.ق برابر با سال ۸۹۷ میلادی در اصفهان زاده شد و ازاین‌رو ابوالفرج اصفهانی لقب گرفت. کتاب مقاتل‌الطالبیین کتابی است که ابوالفرج در آن به ذکر تمام شهدای آل عبدالمطلب از ابتدا تا سال ۳۱۳ هـ. ق، یعنی سالی که کتاب در آن تألیف شده پرداخته است. ابوالفرج معیار جالب‌توجهی برای تعریف واژه شهید ارائه کرده است. در نظر او شهید، فراتر از کشته‌شده در جنگ است.

چون آنکه در حالت صلح نیز مسموم شده شهید است. یا آنکه در زندان به حیلت یا به فرتوتی و بیماری کشته‌شده و نیز آنکه در اثنای فرار از دست سلطان هلاک شده است. تمام این امور همان‌گونه که ابوالفرج در مقدمه کتاب بیان کرده ، از مصادیق مفهوم شهید به شمار می‌رود. ابوالفرج تصویر شگفت‌انگیزی را از رشادت‌ها و جنگ‌آوری‌های آل بوطالب ارائه و در ضمن، همدردی و احساس احترام شدید خود را نثار ایشان کرده است. او در شهادت آل‌هاشم جز مجد و بزرگواری و اصرار بر باور صالح چیزی دیگری را دخیل نمی‌داند. ایشان را بر سبیل حق می‌داند و امویان را با آنکه خود به ایشان منتسب است و به این انتساب نیز معترف است بر باطل. نخستین شهید آل بوطالب، جعفربن‌ابوطالب و آخرین ایشان به نقل ابوالفرج ، عبدالرحمان بن محمد است که بنی سلیم او را در جنگل کشتند.

۳. تاریخ دمشق

 ابوالقاسم دمشقی شافعی، صاحب تاریخ دمشق در آغاز ماه محرم سال ۴۹۹ متولد شد. چنان‌که از نام کتاب هویداست، کتاب معجمی است فراخ‌دامن درباره تاریخ دمشق، یعنی شهر زادگاه مصنف کتاب.

این کتاب را که مختصر تاریخ دمشق نام دارد، احمد راتب حمدویش و محمد ناجی الحمر به سال ۱۴۰۵ در قاهره و توسط انتشارات دارالفکر، همراه تحقیق و تصحیح عرضه کرده‌اند. در خود کتاب تاریخ دمشق ابن‌عساکر، چیزی حدود ۴۰۰روایت به بررسی تاریخ عاشورا و مقتل‌الحسین پرداخته‌اند؛ هرچند تا سال ۱۴۱۵ هـ.ق این ۴۰۰ حدیث هرگز به‌صورت مجزا و تحت عنوان مقتل‌الحسین یا چیزی شبیه به آن منتشر نشده بودند. در این سال فاضل گران‌قدر آقای محمدرضا حسینی‌جلالی مجموعه این ۴۰۰‌ حدیث را تحت عنوان « الحسین(ع): سماته و سیره» یعنی سیره و سیمای امام حسین(ع) به‌صورت مجزا فراهم آورد.

۴. الخصائص الحسینیه

 نویسنده کتاب الخصائص الحسینیه، آیت‌الله حاج‌شیخ جعفر شوشتری است. ایشان خصائص را در بستر مصیبت‌خوانی ارائه و این امر یعنی مصیبت‌خوانی را به نحوی برگزار می‌کرده که حاوی تأثیر فراوانی بر مخاطبان بوده است. در ابتدای کتاب، شیخ ابتدا خویش و مؤمنان را به پرهیزگاری و مرگ‌اندیشی که البته وجه غالب اندیشه خود او نیز بوده است، خوانده و سپس راه‌های رهایی از نفس و شیطان و دنیادوستی را برشمرده است. این طرق که در ایمان و عمل صالح مختصر است در نظر ایشان به نحوی با مصیبت اباعبدالله مرتبط می‌شود.

ماتم‌زدگی هنگام رسیدن محرم و مرگ‌اندیشی در وجه مثبت آن در نظر شیخ زمینه ایمان و درنتیجه عمل صالح را به نحو مناسب‌تری فراهم می‌آورد. « الخصائص الحسینیه» را صادق حسن‌زاده با عنوان «امام‌حسین(ع) این‌گونه بود» به فارسی برگردانده است.

۵.یوم الطف

«یوم الطف، مقتل‌الامام ابی‌عبدالله الحسین‌الشهید»؛ این مقتل را فاضل گران‌قدر آقای هادی نجفی فراهم آورده و مربوط است به سال ۱۴۱۳ هـ.ق. این مقتل را باید از مقاتل متأخری به شمار آورد که از حسن تألیف و گردآوری نیکو برخوردار است. مقتل‌نویس تلاش کرده تا از تمام مقاتل که در دسترس خویش داشته و البته گستره وسیعی از مقاتل و کتب تاریخ عمومی را دربرگرفته است، به نحو مناسب در تبیین موضوع موردبحث استفاده کند. کتاب در پنج فصل و یک خاتمه سامان یافته است.

۶. الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد

 نویسنده کتاب محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام معروف به ابن معلم و شیخ مفید در ۱۱ذیقعده سال ۳۳۶ یا۳۳۸ هجری در روستای «سویقه ابن بصری» که از توابع عکبرا بود به دنیا آمد. الارشاد به شرح حال ائمه ۱۲گانه اختصاص یافته است و می‌توان آن را در زمره قدیمی‌ترین کتاب‌های امام شناسی و در ردیف کتاب الحجه الکافی شیخ محمدبن یعقوب کلینی (م۳۲۹ه.ق) به شمار آورد.

باب نخست این کتاب به شرح حال امیرمومنان (ع) اختصاص دارد و بیشترین حجم کتاب را نیز در بردارد. باب سوم به امام حسین(ع) و شرح ماجرای کربلا و شهدای آن اختصاص دارد. به واقع می‌توان باب سوم الارشاد را مقتل حسین و اصحابش به شمار آورد. شیوه شیخ در کتاب، نقل مستند و مسند حوادث نیست و کتاب به گونه‌ای منسجم و بدون نقل اسناد روایات بیان شده است. هرچند در برخی روایات شیخ به ذکر اسناد پرداخته است. در بیشتر این موارد، راویان شیخ را استادان خود او مثل شیخ صدوق و محمد ثانی در رده او مثل ابوالقاسم جعفربن محمد بن قولویه تشکیل می‌دهند.

۷. نفس‌المهموم

 این مقتل از آن مرحوم حاج‌شیخ عباس قمی (۱۳۵۹-۱۲۹۴ هـ .ق) است. شیخ عباس قمی از شاگردان محدث نوری و در زمره علمای خبیر به اخبار و البته با گرایش اخباری به‌شمار می‌رود. نفس‌المهموم در پنج باب و یک خاتمه سامان یافته است. فصل نخست به برخی کرامات و ویژگی‌های امام می‌پردازد. این فصل، بسیار مختصر است. فصل دوم که مفصل‌ترین بخش کتاب است، به مقدمات جنگ و خود جنگ پرداخته است. فصل سوم به نحوه سیر کاروان اسراء به شام و احتجاجات امام‌سجاد(ع) با اهل شام اختصاص دارد. فصل چهارم به بیان عزاداری مخلوقات بر حضرت می‌پردازد. فصل پنجم در ذکر فرزندان حسین(ع)، زوجات آن حضرت و فضل زیارت قبر شریف ایشان است. ستم خلفا بر قبر شریف ایشان از دیگر بخش‌های این فصل است. خاتمه کتاب نیز به شرح قیام توابین در سال۶۵ می‌پردازد که سلیمان‌بن صرد خزاعی و برخی دیگر از کوفیان آن را پدید آوردند. قیام مختار و انتقام‌گیری او از قاتلان شهدای کربلا و ازجمله عمر سعد و عبیدالله‌بن زیاد، آخرین بخش کتاب است.

۸. مقتل مقرم

نویسنده این مقتل، سید عبدالرزاق موسوی مقرم (۱۳۹۱- ۱۳۱۶ هـ .ق) است. او از علمای معاصر عراق به‌شمار می‌رود که عمر علمی خود را در نجف سپری کرده است. نویسنده در این کتب، به‌ویژه مقتل‌الحسین؟ع؟ سعی کرده تا با توجه به مقاتل متعدد و گوناگون و نیز کتاب‌های تاریخی و حتی رجالی چون رجال شیخ طوسی که در آن به تعداد بسیاری از شهدای کربلا و یاران امام‌حسین(ع) اشاره شده است و جمع‌بندی داده‌های به‌دست آورده و تحلیل آنها به نتیجه‌گیری مناسبی دست یابد.

 انتقاد شدید نویسنده از مقتل‌نویسانی چون ابوالفرج اصفهانی و محمدبن جریر طبری شاید فقط در همین زمینه یعنی تحلیل داده‌های آنها و انطباق‌سنجی آن با باورهای خود، قابل توجیه باشد. مقتل مقرم را نمی‌توان از مقاتلی به‌شمار آورد که در میان مردم مورد توجه است. شاید ترجمه دیگر آثار نویسنده بر میزان توجه به نوشتارهای او بیفزاید.

۹- لهوف

کتاب لُهوف که مَلهوف علی قَتلی الطُفوف هم گفته شده یکی از منابع مهم و کهن واقعه عاشورا و تاریخ زندگانی، امام سوم شیعیان نوشته ابوالقاسم رضی الدین علی بن موسی معروف به سید بن طاووس است. این کتاب برای مسافرت‌ها و هنگام زیارت بر اختصار نوشته شده و به همین خاطر، سلسله اسناد روایات حذف شده و فقط آخرین راوی یا کتاب مرجعی که روایت از آن نقل شده آمده‌است. سیدبن طاووس در صفحه ۱۱ کتاب، انگیزه خود را چنین بیان می‌کند: از مهم‌ترین مسائلی که باعث شد دست به تألیف این کتاب بزنم آن است که پس از تألیف کتاب مصباح الزائر و جناح المسافر دیدم کتابی شده شامل معرفی بهترین مکان‌های زیارتی و بهترین زیارات موجود برای آنها و کسی که این کتاب را همراه داشته باشد نیاز به هیچ کتاب زیارتی دیگری ندارد، من که دوست داشتم چیزی همراه آن کنم که زائر اباعبدالله علیه‌السلام هم نیاز به همراه داشتن کتاب مقتل دیگری نداشته باشد، این کتاب را ضمیمه مصباح قرار دادم.