تاریخچه رقص آذری: هر آنچه از رقص آذری میدانیم
رقص آذری
منطقه قفقاز، که در امتداد جاده باستانی ابریشم و در نقطه تلاقی تمدنهای بزرگ شرق و غرب، یعنی ترکیه، ایران، آسیای مرکزی و روسیه قرار گرفته است، همواره بستری زایا برای تنوع قومی، زبانی و فرهنگی بوده است. در این میان، رقصهای سنتی و ملی جمهوری آذربایجان به عنوان یکی از پویاترین، زندهترین و گویاترین فرمهای هنری این منطقه شناخته میشوند که بازتابی از یک تکامل فرهنگی چهار هزار ساله هستند.
رقص آذری (یا به بیان دقیقتر، رقص آذربایجانی) با تمپوی سریع، ریتمهای به شدت ملودیک، و لباسهای سنتی باشکوه خود متمایز میگردد و نمایانگر احساسات عمیق، رویدادهای کلیدی زندگی، روایتهای داستانی و روحیه سلحشوری و در عین حال لطافت مردمان این سرزمین است.
از منظر ساختار هنری، رقص کلاسیک آذربایجانی عموماً از سه بخش مجزا و پیوسته تشکیل میشود. بخش نخست با تشکیل یک دایره آغاز میگردد که در آن رقصنده بدن خود را باوقار و کاملاً افراشته نگه میدارد.
در بخش دوم که با اصطلاح «سوزمه» شناخته میشود، رقصنده در یک نقطه ثابت مانده و حرکات را با ظرافت و تمرکز در جا اجرا میکند. سرانجام در بخش سوم، رقص مجدداً به فرم دایرهوار بازمیگردد، اما این بار با ریتمی بسیار تندتر، پرشورتر و با فوران احساسات قدرتمند همراه میشود.
یکی از بارزترین ویژگیهای رقص آذری، تفکیک ساختاری و زیباییشناختی بسیار ظریف میان رقصهای مردانه و زنانه است. رقصهای زنانه با پلاستیسیته، لطافت روان و فرمهای غنایی شناخته میشوند.
به دلیل استفاده از دامنهای بسیار بلند که حرکات پا را میپوشاند، تمام تمرکز بیننده و هنرمند به بالاتنه، پیچشهای ظریف مچ دست، شانهها، حرکات سر و کرشمههای حالت چهره معطوف میگردد.
در نقطه مقابل، رقصهای مردانه تجلیگاه قدرت بدنی، جسارت و تکنیکهای خیرهکننده پا هستند. مردان رقصنده با سرعتی سرسامآور روی نوک پنجههای پا میایستند، پرشهای بلندی انجام میدهند و به صورت ناگهانی روی زانوهای خود فرود میآیند تا روحیه شجاعت، انرژی جوانی و پهلوانی را به تصویر بکشند.
نحوه یادگیری رقص آذری
آموزش و انتقال دانش رقص آذری در گذر تاریخ دستخوش دگردیسیهای مهمی شده است. در دوران پیشامدرن، یادگیری این حرکات صرفاً بر مبنای سیستم سنتی و شفاهی «استاد-شاگردی» استوار بود. در این متد ارگانیک، هنرجویان با مشاهده دقیق اساتید خود و همراهی آنها در محیطهای واقعی و زنده نظیر جشنهای برداشت محصول، مراسم عروسی و گردهماییهای ملی، گامها، ریتمها و روحیه رقص را به صورت سینهبهسینه فرا میگرفتند.
با ورود به قرن بیستم و تأثیرات سیستماتیک دوران شوروی، رویکرد آموزش رقص آذری از فرمت محلی خارج شده و کاملاً ساختارمند، فرموله و آکادمیک گردید. تأسیس نهادهای آوانگاردی نظیر «مدرسه طراحی رقص باکو» که بعدها به «آکادمی رقص باکو» ارتقا یافت، نقطه عطفی حیاتی در تاریخ آموزش این هنر به شمار میرود.
در این آکادمی تخصصی، رقص آذری تحت استانداردهای دقیق پداگوژی علمی، تحلیل تاریخی و ارزیابیهای مکانیک بدن (بیومکانیک) تدریس میشود. دانشجویان در این مراکز معتبر نه تنها نحوه اجرای بینقص حرکات فیزیکی را میآموزند، بلکه با مباحثی عمیقتری نظیر تاریخچه لباسهای سنتی، موسیقیشناسی پیچیده دستگاههای مقام، و طراحی رقص برای صحنههای بزرگ تئاتریکال نیز به شکلی کاملاً تخصصی آشنا میشوند.
آما در کشور ما نیز رقص آذری طرفدارن بسیاری دارد. بسیاری به دنبال آموزش رقص آذری مردانه، زنانه و کودکانه هستند و به دنبال مراکزی معتبر برای یادگیری و آموزش رقص آذری حرفهای میگردند.
با تحقیقاتی که منابع مختلف داشتهاند در حال حاضر پلتفرم آموزشی یونیفیت بهترین منبع یادگیری و آموزش رقص آذری در ایران است که رقص آذری را از سطح مبتدی تا پیشرفته برای مردان، زنان و کودکان فراهم ساخته است. برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد نحوه آموزش و سرفصلهای آموزش رقص آذری این سایت میتوانید به لینک زیر مراجعه کنید:
https://uniifit.ir/azari-dance-training/
تاریخچه پیدایش رقص آذری
کاوشهای باستانشناسی و مستندات تاریخی نشان میدهند که ریشه حرکات موزون در این منطقه به دوران میانسنگی بازمیگردد. حکاکیهای صخرهای و پتروگلیفهای کشف شده در منطقه «قبوستان» و کوه «گامیگایا» در اوردوباد نخجوان، که پیکرههای انسانی را در حال رقص گروهی و دستدردست یکدیگر نشان میدهند، گواهی غیرقابل انکار بر قدمت چند هزارساله این هنر هستند.
در دوران باستان، این رقصها فاقد جنبههای سرگرمی محض بودند و کارکردی کاملاً آیینی، جادویی و مناسکی داشتند. نخستین رقصها شامل رقصهای شکار و رقصهای پرستش عناصر طبیعت بودند. به عنوان مثال، فرمهای اولیه رقص باستانی «یاللی» در ابتدا به عنوان یک مراسم آیینی برای پرستش آتش، که منبع گرما، نور و پختوپز بود، اجرا میشد.
با گذشت زمان و توسعه جوامع کشاورزی، رقصهای تقویمی و فصلی شکل گرفتند؛ آیین «سمنی» با آواز و رقص برای گرامیداشت فرا رسیدن بهار و رستاخیز طبیعت، «خیدیر الیاس» به عنوان نماد آب برای طلب باران در اوایل بهار، آیین «کوسا-کوسا» برای نمایش نبرد میان زمستان خشن و بهار جوان، و آیین «گودو» برای احضار خورشید و طلب محصول پربار، پایههای بنیادین رقصهای سنتی آذربایجان را بنا نهادند.
در طول قرون وسطی، این هنرهای فولکلوریک و روستایی به تدریج مسیر خود را به سوی دربار پادشاهان شرقی باز کردند و در آنجا به فرمهای پیچیدهتر، نمایشیتر و منسجمتری دست یافتند.
با این حال، به دلیل محدودیتهای مذهبی که در دورههایی از تاریخ اعمال میشد، رقص زنان در فضاهای عمومی و صحنهها با موانعی روبرو بود و بانوان عمدتاً هنر خود را در محافل اختصاصی زنانه به اشتراک میگذاشتند. از قرن هجدهم و نوزدهم میلادی، با ورود امپراتوری روسیه و آغاز روند پرشتاب صنعتیسازی، شهرهایی نظیر باکو به کانون تعاملات دهها قومیت مختلف اعم از روسها، اروپاییها، گرجیها و ارامنه تبدیل شدند.
این تقاطع فرهنگی باعث تضعیف تعصبات سنتی گردید و زنان آذربایجانی توانستند با آزادی بیشتری به رقص پرداخته و سبکهای ظریف و زنانه را به بلوغ برسانند.
دوران تسلط اتحاد جماهیر شوروی در قرن بیستم، نقطه عطفی متناقض اما بسیار مهم در تکامل رقص آذری محسوب میشود. از یک سو، رویکرد سیستماتیک، آکادمیک و ایدئولوژیک شوروی باعث شد تا رقص از یک پدیده کاملاً فولکلوریک و غیررسمی به یک هنر صحنهای (Staged performance) و حرفهای ارتقا یابد و هنرآموزان تحت استانداردهای دقیق پداگوژی قرار گیرند.
به گفته سایت books.akademisyen.net در این دوران، طراحان رقص نابغهای همچون «علیبابا عبداللهیف» با ادغام عناصر آکادمیک و فولکلور، دهها رقص جدید نظیر «چوپان رقصی» و رقص با ساز «قاوال» را برای صحنههای جهانی خلق کردند. اما از سوی دیگر، این استانداردسازیها منجر به از بین رفتن بخشهایی از خلوص و انتقال سینهبهسینه ملودیهای باستانی در محیطهای روستایی گردید.
پس از استقلال جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۹۱، توجه به احیا و حفظ اصالت این رقصها به عنوان نمادهای قدرتمند هویت ملی و دیپلماسی فرهنگی شدت گرفت. امروزه این تلاشها در سطح جهانی به ثمر نشسته است و رقصهای گروهی سنتی نخجوان نظیر یاللی (کوچری و تنزره) در سال ۲۰۱۸ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری یونسکو به ثبت رسیدهاند تا از خطر فراموشی یا سادهسازی افراطی در امان بمانند.
آیا رقص آذربایجانی همان رقص آذری است؟
در ادبیات روزمره، رسانههای خارجی و موتورهای جستجو، دو اصطلاح «رقص آذری» و «رقص آذربایجانی» غالباً به عنوان مترادف به کار میروند؛ با این حال، از منظر زبانشناسی تاریخی، مطالعات قومی و محافل آکادمیک، تفاوتهای ساختاری و هویتی ظریفی میان این دو واژه وجود دارد.
کلمه «آذری» از نظر ریشهشناسی تاریخی بیشتر به زبانها و اقوام باستانی مرتبط با فلات ایران (از خانواده زبانهای هندواروپایی) اشاره داشته است. با گذشت زمان و به ویژه در قرون نوزدهم و بیستم میلادی، روسها، ترکها و رسانههای غربی برای اجتناب از تلفظ طولانی و دشوار واژه «آذربایجانی»، استفاده از مخفف «آذری» را رواج دادند.
از سوی دیگر، اصطلاح «آذربایجانی» به طور دقیقتر به مردمان ترکتبار این منطقه، زبان ترکی آذربایجانی (که از شاخه زبانهای اغوز است) و فرهنگی اطلاق میشود که در جمهوری آذربایجان و نواحی شمال غربی ایران (آذربایجان جنوبی) در جریان است.
بسیاری از مردمان جمهوری آذربایجان و پژوهشگران فرهنگی معتقدند که واژه «آذربایجانی» نماینده کاملتر، اصیلتر و دقیقتری برای تاریخ، زبان و هویت مستقل آنهاست و کاربرد کلمه «آذری» را تقلیلگرایانه و گاهی از نظر هویتی نامناسب یا تبعیضآمیز میپندارند.
موسیقی و سازهای سنتی در رقص آذری
موسیقی قلب تپنده رقص آذری است و ارتباطی ناگسستنی با سیستم پیچیده موسیقی کلاسیک این منطقه به نام مقام دارد. مقام، هنری شفاهی، فلسفی و مبتنی بر بداههنوازی است که هارمونی آواز و ساز را در هم میآمیزد و به عنوان یکی از شاهکارهای میراث ناملموس بشریت در یونسکو ثبت شده است.
بسیاری از طراحان رقص، فرمولوژی حرکات خود را مستقیماً بر روی دستگاههای مقامی خاصی تنظیم کردهاند؛ به عنوان مثال، رقص «حیواگولو» بر پایه مقام سهگاه، رقص زنانه «تراجی» بر پایه مقام ماهور، و رقص پررمز و راز «صد و یک» با موسیقی ملایم و محزون مقام شوشتر طراحی شدهاند.
کسر میزانهای رایج در ملودیهای این رقصها عموماً ۶/۸ و ۳/۴ هستند که امکان انطباق پویایی حرکات بدن با ضرباهنگ موسیقی را فراهم میآورند. در این میان، سازهای سنتی نقشی بنیادین ایفا میکنند.
سازهای کوبهای، هدایتگر ریتمهای آتشین و تند رقصهای حماسی مردانه هستند. «ناغارا»، طبلی استوانهای شکل با بدنهای از چوب گردو یا توت که در ابعاد مختلفی نظیر گولتوگ ناغارا و گوشا ناغارا (کاسههای دوقلو) ساخته میشود، ضربان اصلی را حفظ میکند.
برای رقصهای غنایی بانوان، استفاده از «قاوال» یا دایره بسیار مرسوم است که حلقههای فلزی درون آن، صدایی زنگدار و متناسب با ظرافت حرکات تولید میکنند.
پوشش و لباسهای سنتی در رقص آذری
لباسهای سنتی در رقص آذری تنها جنبه تزیینی ندارند، بلکه مستقیماً بر مکانیک بدن و فرمهای رقص تأثیر میگذارند. این لباسها که با استفاده از پارچههای نفیس نظیر ابریشم، مخمل و ترمه دوخته میشوند، بازتابی از شرایط اقلیمی قفقاز، جایگاه اجتماعی، و اصول زیباییشناختی قومی هستند.
برای مردان، لباس سنتی لایهبندی شده و کاربردی است. زیرینترین لایه، پیراهنی نخی به نام «کوینک» است. روی آن «آرخالیق» پوشیده میشود که کتی بلند و چسبان است و دور کمر محکم میشود.
اما نمادینترین بخش لباس مردانه، «چوخا» است؛ یک اورکت سنگین با آستینهای شکافدار که در ناحیه کمر قابل جدا شدن است و روی سینه آن محل قرارگیری فشنگ تعبیه شده است.
طراحی چوخا به گونهای است که در هنگام چرخشهای سریع مردان در رقص قایتاغی یا لزگینکا، لبههای کت به شکلی باشکوه به پرواز درآمده و اقتدار رقصنده را به تصویر میکشند. شلوارهای گشاد مردانه نیز آزادی عمل لازم برای پرشها و نشستن روی زانوها را فراهم میکنند. علاوه بر این، پوشش سر مردان یعنی «پاپاق» (Papaq) که از خز بره یا قرهگل ساخته میشود، نماد شرف و غرور است و هرگز در هنگام رقص از سر برداشته نمیشود.
انواع سبک های رقص آذری
تنوع اقلیمی، رویدادهای تاریخی و تکامل اجتماعی سبب شدهاند تا رقص آذری به زیرشاخههای موضوعی و سبکی بسیار گستردهای تقسیم شود. از رقصهای حماسی که در پی تشویق به نبرد بودهاند تا رقصهای لطیفی که تقلیدی از طبیعت هستند، همگی در این طبقهبندی جای میگیرند. برای درک بهتر این تنوع وسیع، سبکهای اصلی در جدول زیر دستهبندی و تشریح شدهاند:
د:
| دستهبندی کلی | نام رقص (های) شاخص | ویژگیها و مفاهیم هنری |
| رقصهای جمعی و آیینی | یاللی ، کوچری، تنزره | باستانیترین فرم رقص زنجیرهای منطقه که نماد انرژی جمعی، همبستگی و ریتم زندگی است. با گرفتن دستها در حلقه بزرگ اجرا شده و شامل پانتومیم، بازیهای روستایی و تمرینات فیزیکی است. |
| رقصهای مردانه (حماسی و سرعتی) | قایتاغی، جنگی، زورخانا، چوپان رقصی | ریتمهای فوقالعاده سریع و دینامیک. نمایانگر قدرت، شجاعت، طبع جنگاوری و مهارتهای فیزیکی همچون ایستادن روی پنجه پا و فرود روی زانو. رقص چوپان بازتابی از زندگی پرنشاط شبانی است و جنگی دعوتی به اتحاد و شکستناپذیری است. |
| رقصهای زنانه (غنایی و طبیعتگرا) | ساری گلین، تراجی، ترکمه، بنوشه، چیچکلر | سرشار از لطافت، پلاستیسیته، ظرافت دستها و کرشمه چهره. ساری گلین روایتی نوستالژیک از وداع عروس است. تراجی ملودی ظریفی دارد و بنوشه چرخه زندگی یک گل بنفشه را از رویش تا پژمردگی شبیهسازی میکند. |
| رقصهای مهارتی با اشیاء | نلبکی، رقص استکان چای، قاوال رقصی | رقصهایی چالشبرانگیز که در آنها بانوان ضمن اجرای پیچیدهترین حرکات پا و چرخشها، تعادل نعلبکیها یا استکانهای چای را حفظ میکنند. در قاوال رقصی، رقصنده همزمان با رقص، ریتم را روی ساز دایره مینوازد. |
| رقصهای مراسم عروسی | اوزون دره ، واغزالی، آزما کسمه | واغزالی و آزما کسمه هنگام بدرقه و خروج عروس از خانه پدری با پرشهای ملایم و ریتمی آهسته اجرا میشوند. اوزون دره (دره طولانی) در طول مسیر حرکت کاروان عروس و داماد به نمایش درمیآید. |
| رقصهای کمیک و دونفره | آبایی، نازائلمه | آبایی ریتمی کُند دارد و با حرکات اغراقآمیز برای ایجاد فضای کمدی توسط افراد میانسال اجرا میشود. نازائلمه رقصی عاشقانه و نمایشی میان یک دختر و پسر برای بیان عشق از طریق فرمهای بدنی است. |
این رقصها با گذشت زمان از فرمهای محلی و کوهستانی در روستاها، به کمک نهادهای هنری مدرن، به صحنههای تئاتر و باله در پایتختها و سپس به فستیوالهای بینالمللی راه پیدا کردهاند و در هر مرحله بر غنای تکنیکی آنها افزوده شده است.
فواید رقص آذری
مشارکت در تمرین، یادگیری و اجرای مداوم رقص آذری مزایای چندوجهی و بسیار عمیقی برای ابعاد فیزیکی، روانی و اجتماعی افراد به همراه دارد که در قالب ساختار این هنر نهفته است.
از منظر ارتقای سلامت جسمانی و استقامت بیومکانیکی، رقصهای مردانه آذری به دلیل ماهیت انفجاری و پرتحرک خود، نیازمند آمادگی جسمانی فوقالعادهای هستند. حرکاتی نظیر ایستادن روی نوک انگشتان پا، پرشهای متوالی و بلند، و فرودهای ناگهانی روی مفصل زانو، به طور مستقیم باعث افزایش قدرت عضلانی پاها، بهبود عملکرد سیستم قلبیعروقی، و تقویت چشمگیر استقامت بدنی میشوند.
از سوی دیگر، رقصهای مهارتی زنانه نظیر «نلبکی» یا رقص با استکان چای، تمریناتی بینظیر برای ارتقای هسته مرکزی بدن، حفظ تعادل و بهبود هارمونی و هماهنگی عصب و عضله در شرایط تمرکز بالا محسوب میگردند.
ارسال نظر