کد خبر: 35010 0

پادشاه‌ پادشاهان، پادشاه هخامنشی ایران بر مهمانانش در تالار بزرگ وارد شد. او به چشمانش سرمه کشیده و موهایش را فر زده بود. گونه‌هایش را به سرخاب آغشته و لبانش را بنفش کرده بود. بدنش آراسته به زیور آلات بسیار بود. این توصیف هرودوت است از پادشاه هخامنشی ایران که در کتاب تاریخش نوشته است. مواجه به تاریخ همیشه ما را حیرت زده کرده است. آیا هردوت دروغ می‌گوید؟ آیا مردان ایرانی آرایش نمی‌کردند؟ لیلی پاپلی، باستان شناسی که مطالعات گسترده‌ای در این زمینه داشتند، به سوالات ما پاسخ می‌دهند.

به گزارش پارس به نقل از میراث فرهنگی، وقتی با چشمان امروزی به تاریخمان نگاه می کنیم، باور این که مردان ایرانی زمانی در جایی از این سرزمین آرایش می کردند، آن هم آرایش های غلیظ شاید تکان دهنده باشد اما این تنها شوکی نیست که تاریخ به ما وارد کرده است، ما همیشه در مواجه با تاریخمان شوکه شده ایم!

اما از کجا معلوم که هرودوت یونانی راست گفته و همه این توصیف ها دروغی بیش نباشد؟ اینجاست که لیلا پاپلی، باستان شناسی که روی این مسئله مطالعه کرده به دادمان می رسد. او می گوید که صحه این گزاره ها را از روی نگاره های هخامنشیان می شود، دریافت کرد. دست کم سرمه چشم ها و فر موها تا امروز باقی مانده است. جالب اینجاست که آرایش مردان اما به دوران هخامنشیان ختم نمی شود، مطالعه روی نقش برجسته ها و اشیاء به دست آمده از حفاری ها نشان می دهد که شاهان ساسانی هم آرایش می کردند. این شاهان موهای فرشده شان را در تور می پیچیدند و بالای سر جمع می کردند و گوشوار و گردن بند به خود می آویختند و این رسم حتی تا دوره قاجاریان نیز ادامه داشته است.

اینکه از چه زمانی این هنجار ناهنجار شده، مسئله ا ی ست که نیاز به مطالعات جدی جامعه شناسی دارد. سوالی که شاید کلید، قفل راز ثابت قدم ماندن زنان ایرانی در زمینه آرایش را هم بگشاید. اینکه چطور شد، ایران سومین مصرف کننده لوازم آرایش در خاورمیانه و هفتمین کشور مصرف کننده لوازم آرایش در دنیاست؟ از طرف دیگر چرا مردان چنین زنانه آرایش را تلقی می کنند و به نوعی آن را جنسیتی کرده و گاهی با استفاده از همین ابزار به تحقیر زنان می پردازند.

آیا مردان در دوره های مختلف تاریخی ایران آرایش می کردند؟ در این زمینه اسناد و مدارکی وجود دارد؟

در تاریخ ما آرایش برای مردان نه تنها ناهنجار قلمداد نمی شده که هنجار بزرگی هم بوده است و هیچ تناقضی با مردانگی یا قدرت محسوب نمی شده است. به عنوان مثال هرودت از زبان نمایندگان یونان پارسیان رو مردانی توصیف کرده که تمامی صورت و بدن خود رو آرایش می کردند و از زیور آلات استفاده می کردند و به پوشیدن لباس های فاخر علاقه داشتند. شاهان ساسانی هم آرایش می کردند. این شاهان موهای فر شده شان را در تور می پیچیدند و بالای سر جمع می کردند و گوشوار و گردن بند به خود می آویختند و این رسم حتی تا دوره قاجاریان نیز ادامه داشته است.

سنگ برجسته های برجای مانده از دوران گذشته بهترین سندها برای نشان دادن رسم آرایش پادشاهان ایرانی است

ساسانیان هم نقطه پایان رسم آرایش مردان در ایران نبودند. مردان در دوره قاجار هم سنگ تمام گذاشته و آرایش می کردند. از نقاشی های به جای مانده از فتحعلی شاه می توان یاد می کرد. پادشاه کمرباریک قاجار که حرم سرایش شهره خاص و عام است. در آن زمان آرایش کاملی می کرده است. از نقاشی های این پادشاه خودشیفته کاملا معلوم است. فتحعلی شاه کفش های پاشنه دار پوشیده، گونه هایش را سرخ کرده و مو و ریشش را پوش داده است. در تصاویر به جای مانده در جای جای چهلستون گویای آن است که شاه عباس هم همین رسم را به نحو احسن به جا می آورده و حتی از کرم پودر هم استفاده می کرده است.

به این ترتیب به نظر می رسد که چندان مسئله آرایش کردن ربطی به جنسیت نداشته است؟

نکته مهم این هست که جنسیت و جنس (sex and gender) دو مفهوم جدا هستند. من به شدت باور دارم (که به قول باتلر) جنسیت پرفرمنس است. در یک فرایند شاخصه های این پرفرمنس یعنی تحمیل جنسیت بر جنس سیال بوده و دچار تغییرات بنیادی شده است. بنابراین مفهوم (concept) آراستن بدن هم دچار تغییرات بنیادی شده، چنانچه می توانسته نشانگان شخصیت، منش، راهکار یا طبقه اجتماعی باشد. در مورد پرفرمنس جنسیت و بدن مردان/زنان در دوران تاریخی می شود به دو گروه داده اول مواد فرهنگی و دوم منابع نوشتاری مراجعه کرد.

به عنوان مثال اگر به نگاره های ایران هخامنشی نگاه کنیم، آراستگی بدن مردان هنوز به وضوح قابل مشاهده است. چشم های سرمه کشیده و موهای فر شده و همینطور استفاده از زیور آلات. یعنی آراستن بدن رو دست کم از آغازین امپراتوری ایران تا بی اغراق اواخر دوره قاجار می شود، مشاهده کرد. در متون هم توصیف بدن و پرفرمنس جنسیت قابل مشاهده است.

آیا نوع آرایش در میان درباریان همراه با علایم و نشانه های خاصی بوده است. مثلا همانطور که در میان پادشاهان مصر رایج بوده، نوعی مخصوصی از خط چشم، مرتبه فرد درباری را نشان دهد؟

در این زمینه اطلاعات کافی در دست نیست و باید مطالعات جدی تری صورت بگیرد.

فتحعلی شاه، کفش های پاشنه بلند می پوشید، به چشمانش سرمه می زد و سرخاب از گونه هایش پاک نمی شد

از نظر کارشناسان آرایش مردان در میان گروه خاص یا طبقه مشخصی رواج داشته یا اینکه آرایش یک اتفاق رایج در میان توده های مردم بوده است؟

من فکر می کنم که آراستن ظاهر توسط مردان مربوط به قشر خاصی نبوده است. البته مشخص هست که مردان طبقات بالاتر اقتصادی قدرت بیشتری برای خرید و استفاده از پوشاک و وسایل آرایش داشته اند. ولی به نظر می رسد که این هنجار در کلیه سطوح قابل بررسی باشد. در دوره های متاخزتر مثلا در دوره قاجار به ویژه در عکس های تاریخی که از کوچه و بازار تهیه شده، مردانی با چشمان سرمه کشیده قابل مشاهده هستند.

یک نکته تاریخی قابل ذکر اما تحمیل رویکرد معاصر و امروزین ما به گذشته است یعنی شناخت ما از ساختار قدرت و جنسیت امروز به عنوان تنها رویکرد ممکن ارائه می شود. این در حالی است که نسبت جنسیت و قدرت در گذشته با شکل امروزینش متفاوت هست. شاه به عنوان عامل سمبلیک قدرت زیبایی مطلق را در مقابل دشمن که شکست خورده است، اجرا می کند. به طور مشخص در نگاره های دوره ساسانی شاه به مردانه ترین شکل ممکن تصویر شده با اندامی بزرگتر از سایرین، ریش پرپشت و در نهایت آراستگی. این آراستگی/مردانگی در حد نهایت را می شود با حد نهایت قدرت در یک راستا تلقی کرد.

به نظر شما از چه دوره ای این هنجار تغییر کرده و تبدیل به مسئله ای ناهنجار شده است؟

تبدیل یک هنجار به ناهنجار ممکن است به دلایل ساختاری مثل تغییر تقسیم کار، تغییر نشانگان جنسی/جنسیتی یا حتی ورود هنجارهای جدید باشد. الگوهای آراستگی بدن در ایران به نظر می رسد در اواخر قاجار تغییر کرده باشند. چرا؟ خب دریافت این مسئله و شناخت فرایندهای مرتبط با آن نیاز به یک تحقیق باستان شناختی با رویکرد بدن/جنسیت (gender archaeology) . دارد.

از اواخر دوره قاجار به بعد به نظر می رسد که کم کم رسم آرایش مردان در ایران کمرنگ و کمرنگتر می ‎ شود

اما در مقام بحث، من فکر می کنم ما نیاز به یک خوانش دوباره از مواد فرهنگی اواخر قاجار به ویزه عکس های تاریخی داریم. اینکه چه رویداد یا فرایندی سبب تغییر الگوهای جنسی/جنسیتی شده و اصولا آیا این الگوها در طول دوره تاریخی شکل ثابتی داشتهاند یا متغیر بوده اند نکاتی نیست که بشود بدون تحقیق جواب داد. در این مرحله تنها می توانم بگویم که به نظر می رسد، جنسیت/جنس همواره یک دغدغه برای ایرانی ها بوده است.

در متون تاریخی فقهی از دوره ساسانی مثل ارداویراف نامه (که ترکیبی از یک داستان معراج و دیدن عاقبت اعمال است و در آن حدود ۴۰ درصد اعمال شرح داده شده مسائل جنسی است) تا متون سده های میانه اسلامی جنسیت یک دغدغه تاریخی است.

در آن زمان وضعیت زنان چگونه بوده است، آیا زنان نیز آرایش می کردند؟

از دوره نوسنگی تا امروز در کاوش های باستان شناختی مواد مرتبط با آرایش در فضاهای مسکونی به دست آمده است مثلا شیئی موسوم به بزک ساب که به نظر می رسد برای سابیدن سنگ های معدنی یا گیاهان رنگی برای رنگ آمیزی بدن استفاده می شود، با توجه به قرارگیری این اشیا در فضای مسکونی نسبت دادنش به زن یا مرد یا جنسیت های دیگر عملا ممکن نیست.

در مورد اشیای داخل قبر هم یک مسئله خیلی اساسی وجود دارد که خانم « رزماری جویس: در کتاب باستان شناسی بدن به آن اشاره کرده و آن نکته این است که اکثر باستان شناسان با دیدگاهی کاملا امروزی به توضیح و خوانش اشیای درون قبر پرداختند. مثلا جنسیت یک اسکلت را از روی اشیای داخل قبر زن/مرد تعیین کرده اند، پیشنهاد او این است که فقط با آزمایش دقیق دی ان ای باید به جنسیت اسکلت اشاره کرد در غیر این صورت اکثر تعیین جنسیت ها از روی اشیای درون قبر با مشکلی اساسی مواجه است و این مشکل همان تحمیل نگاه امروز در مورد جنسیت به گذشته است.

ایران باستان شناسی دی ان ای رنگ آمیزی زنان کفش مردان مصر مو یونان

ارسال نظر

آخرین اخبار
پربحث ترین ها
سایر رسانه ها